W maju 2026 roku Związek Literatów na Mazowszu miał po raz pierwszy własne stoisko z naszymi wydawnictwami na Międzynarodowych Targach Książki w Warszawie. Pytaniem, jakie padało najczęściej od odwiedzających je było: Co to jest za Związek? Warto więc przybliżyć tę literacką organizację, która powstała w 2009 r.

Długie, tysiącletnie dzieje sprawiły, że Ziemia Ciechanowska ma niezwykle bogate dziedzictwo kulturowe. Posiada na swoim terenie dwa biograficzne muzea literackie, z którymi Związek Literatów na Mazowszu blisko współpracuje. Pierwszym jest jedyne w Polsce Muzeum Romantyzmu w Opinogórze, poświęcone głównie Zygmuntowi Krasińskiemu, który spoczywa w rodzinnych kryptach w opinogórskim kościele, w Opinogórze ma swój pomnik i szkołę swego imienia. Drugie to Muzeum Pozytywizmu w Gołotczyźnie (Oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie), poświęcone Aleksandrowi Świętochowskiemu, który spędził w tej podciechanowskiej wsi ostatnie lata życia, ma swój pomnik, zespół szkół swego imienia i spoczywa na miejscowym cmentarzu w Sońsku.

Region nosi też ślady wielu innych sławnych postaci literatury, a są to: ks. jezuita Maciej Kazimierz Sarbiewski (pochodzący z Sarbiewa, gdzie ma pomnik i liczne pamiątki), Maria Konopnicka (miała w Ciechanowie syna Jana i jedyne wnuki, a dziś ma dwa pomniki, park swojego imienia, ulicę, pasaż, jest patronką kultury miasta), Henryk Sienkiewicz (mieszkał w Poświętnem, stąd w Płońsku jest licem oraz biblioteka jego imienia, stoi jego pomnik, a pisarz umiejscowił na północnym Mazowszu dużą część akcji „Krzyżaków”, w tym walki na Zamku w Ciechanowie), Stefan Żeromski (był guwernerem w Szulmierzu, ma pomnik, szkołę swego imienia). Z ziemią tą związani są również Maria Dąbrowska, hr. Bruno Kiciński, Zuzanna Morawska, Stefan Gołębiowski i inni, w tym nawet słynna odkrywczyni radu, polonu i promieniotwórczości, najsłynniejsza kobieta świata, Maria Skłodowska-Curie (w latach 1886-1889 mieszkała i pracowała w jednym z pobliskich dworów szlacheckich Szczuki jako nauczycielka domowa, zarabiając na studia w Paryżu, gdzie także… pisała wiersze). Warto dodać, że Ziemia Ciechanowska wydała na świat również dwóch sławnych w Europie artystów rzeźbiarzy, którzy też parali się piórem: Bolesława Biegasa i Henryka Kunę.

Związek Literatów na Mazowszu kultywuje tradycje

Związek Literatów na Mazowszu (ZLM) kultywuje bogate tradycje literackie Ziemi Ciechanowskiej[1]. Związek wyodrębnił się z amatorskiego ruchu twórczego działającego od lat 60. XX wieku w Powiatowym Domu Kultury w Ciechanowie, późniejszym Wojewódzkim Domu Kultury i obecnym Powiatowym Centrum Kultury i Sztuki. Istniał najpierw jako Oddział Związku Literatów Polskich w Ciechanowie (powołany w Gołotczyźnie 22 października 1997 r., za zgodą ZG ZLP z dnia 9 września 1997 r., zarejestrowany w Sądzie Okręgowym w Warszawie 15 czerwca 1998 r.). Od 4 czerwca 2009 r. ZLM jest niezależną organizacją pozarządową, zarejestrowaną w KRS 6 listopada 2009 r. (ma własny Regon, NIP, konto, prowadzi swoją stronę internetową – www.zlmaz.pl). W latach 1997-2020 miał siedzibę w Powiatowym Centrum Kultury i Sztuki im. Marii Konopnickiej w Ciechanowie, od maja 2020 r. – w Miejskiej Bibliotece Publicznej (Krzywej Hali) w Ciechanowie. Skupia głównie ludzi pióra z Mazowsza, ale także z terenu Polski i z zagranicy (niektórzy członkowie mieszkają w USA, Irlandii, Wlk. Brytanii, Niemczech). Pierwszym prezesem Związku był śp. Alfred Borkowski (1997-2001), drugim zaś jest dr Teresa Kaczorowska (od 11 stycznia 2001 r.). Obecnie ZLM liczy 35 członków oraz dwóch wspierających.

Każdego roku ZLM wydaje od kilku do kilkunastu książek oraz liczący ok. 300 stron periodyk „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” (od 1999 r.). Współpracując z instytucjami kultury, samorządami, szkołami z całego Mazowsza – ZLM organizuje też imprezy literackie i festiwale poezji, warsztaty literackie, spotkania z pisarzami, konkursy poezji i prozy. Niektóre, cykliczne wydarzenia, postaram się przybliżyć…

Światowe Dni Poezji ustanowione przez UNESCO

(ciechanowska edycja)

Każdej wiosny, najczęściej 21 marca, odbywają się – głównie w Ciechanowie i Opinogórze, ale bywało, że i w Krasnem (powiat przasnyski) i w Dąbku (powiat mławski) – ciechanowskie edycje Światowego Dnia Poezji ustanowionego przez UNESCO (World Poetry Day). Warto przypomnieć, że święto to ustanowiła w 1999 r. międzynarodowa organizacja UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – na 21 marca, w celu promocji poezji: jej pisania, czytania, publikowania, nauczania. Tego dnia organizuje się na całym świecie festiwale, konferencje, konkursy poświęcone upowszechnianiu i popularyzacji poezji.

Ciechanowskie obchody Światowego Dnia Poezji trwają od 2023 r. i miały różny przebieg. Były spotkania literatów z czytelnikami w szkołach, w domach pomocy społecznej (DPS „Kombatant”, DPS przy ulicy Kruczej w Ciechanowie, a także w Krajowym Ośrodku dla Chorych na Stwardnienie Rozsiane w Dąbku) realizowane pod hasłem „Poezja terapią jest”, w Powiatowym Centrum Kultury i Sztuki im. Marii Konopnickiej, czy w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Ciechanowie. Wielokrotnie na terenie gminy Krasne gościł ze swoją poezją wietnamski poeta, nieżyjący już Lam Quang My – honorowy obywatel tej gminy.

Podczas poetyckiego święta UNESCO rozstrzygamy też Konkurs na Książkę Roku Związku Literatów na Mazowszu. Członkowie ZLM wydają bowiem od kilku do kilkunastu książek rocznie, które ocenia pięcioosobowe jury. ZLM funduje statuetkę z brązu „Złote Pióro”, autorstwa Marka Zalewskiego. W jubileuszowym roku warto wymienić dotychczasowych laureatów „Złotego Pióra”, które jest przyznawane od 2003 r. Byli to kolejno: Teresa Kaczorowska (2003), Alfred Borkowski (2004), Teresa Kaczorowska (2005), Hanna Jolanta Wiśniewska (2006), Igor Kantorowski (2007), Józef Pless (2008), Teresa Kaczorowska (2009), Igor Kantorowski (2010), Barbara Krajewska (2011), Stefan Chojnowski (2012), Bożenna Beata Parzuchowska (2013), Jerzy Stanisław Czajkowski (2014), Ryszard Tarwacki (2015), Krzysztof Martwicki (2016), Juliusz Erazm Bolek (2017), Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki (2018), Wiktor Golubski (2019), Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki (2020), Tadeusz Witkowski (2021), Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki (2022), Piotr Kaszubowski (2023), Tadeusz Jan Murzyn (2024), Krzysztof Martwicki (2025). Należy wyjaśnić, że literaci, którzy otrzymali „Złote Pióro” trzykrotnie, nie mogą już uczestniczyć w tym konkursie.

Uroczystości wręczenia statuetki „Złote Pióro” odbywały się przez większość lat w Kawiarni Artystycznej PCKiSz w Ciechanowie. Od 2020 r. mają miejsce w Powiatowej Bibliotece Publicznej, gdzie ZLM ma od 2020 r. swoją siedzibę. Imprezie towarzyszy zawsze poezja, muzyka lub spektakle poetycko-muzyczne, np. w 2015 r. spektakl poetycko-muzyczny „Nad przepaścią” wykonali Grzegorz Walczak (tekst) i Maria Pomianowska (muzyka), a w ostatnich latach były koncerty: Wojtka Gęsickiego (2020), Sławomira Zygmunta (2021), wirtuoza skrzypiec Marka Sygnarskiego (2022), Macieja Ciesielskiego i Romualda Vorbrodta (2023), muzyków olsztyńskich Piotra Raya i Krzysztofa Czaplejewicza (2025). W 2024 r. prof. Anna Czajka-Cunico z Uniwersytetu w Genui wygłosiła wykład o znaczeniu poezji, a w 2026 r. – prof. Stanisław Górka wystąpił ze spektaklem poetycko-muzycznym „Wszystko przed nami” Zdzisław Jerzy Bolek – Poeta Miłości.

Goszczący na tych wieczorach wychodzą zwykle uniesieni artyzmem, magią poezji i muzyki, co oznacza, że World Poetry Day spełnia na Ziemi Ciechanowskiej swoją rolę…

Międzynarodowe Festiwale ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego „Chrześcijański Horacy z Mazowsza”

Z kolei miesiąc później, w maju od 2005 r. odbywają się na północnym Mazowszu Międzynarodowe Dni ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego „Chrześcijański Horacy z Mazowsza”, pod honorowym patronatem Marszałka Sejmu RP, Biskupa Płockiego, Marszałka Województwa Mazowieckiego (od 2016 r. jest to Festiwal ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego „Chrześcijański Horacy z Mazowsza”). Inicjatorem i głównym organizatorem trzech pierwszych edycji tego festiwalu był CO ZLP. Zainicjowana w 2005 r. impreza zaowocowała w 2006 r. powstaniem nowej organizacji pozarządowej – Stowarzyszenia Academia Europaea Sarbieviana (AES) – którą nazywa się „dzieckiem ciechanowskich literatów” (zarejestrowanym w KRS 3 stycznia 2007 r.). Obecnie to Academia jest koordynatorem tego Festiwalu, a kieruje nią od początku prezes ZLM dr Teresa Kaczorowska, która jest również dyrektorem tego Festiwalu. Academia ma swoją siedzibę na plebanii w Sarbiewie pod Płońskiem – w rodzinnej wsi „sarmackiego Horacego”, oddalonej o 60 km od Warszawy.

Festiwal M.K. Sarbiewskiego „Chrześcijański Horacy z Mazowsza” trwa co roku trzy majowe dni, uczestniczą w nim badacze, literaci, animatorzy kultury z kraju i zagranicy. Jego współorganizatorami jest już prawie 20 podmiotów: są to szkoły, parafie, ośrodki kultury, muzea, biblioteki, Zamek Królewski w Warszawie, Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora w Pułtusku, Jezuici, samorządy lokalne, organizacje społeczne (w tym Związek Literatów na Mazowszu). W tym partnerskim festiwalu każdy z 20 podmiotów ma zawsze swoją rolę i zadanie, które finansuje. Celem wszystkich jest przypomnienie ks. jezuity Macieja Kazimierza Sarbiewskiego (1595-1640) jako poety rangi europejskiej (uwieńczonego w Rzymie Laurem Poetyckim przez papieża Urbana VIII, porównywalnym z dzisiejszym Noblem); a zarazem jako uczonego, profesora kolegiów jezuickich i Akademii Wileńskiej, a także jako oratora i kaznodzieję króla Rzeczypospolitej Władysława IV Wazy (w okresie 1635-1640). 

Program tego Festiwalu obejmuje w zależności od roku kilka miejscowości, są to najczęściej: Płońsk-Sarbiewo- Ciechanów-Warszawa-Płock- Rostkowo-Pułtusk-–Mława-Przasnysz i jest bardzo bogaty. Są to spotkania autorskie z poetami z Polski i zagranicy, odczyty naukowe, prelekcje, koncerty, wystawy; konkursy „O Laur Sarbiewskiego” (rekord padł w 2017 r., kiedy było ich aż siedem: poezji – od 2017 r. także w j. łacińskim; naukowy, krasomówczy, recytatorski, literacki, plastyczny (w tym aż cztery konkursy są skierowane do młodzieży), msze św. w intencji M.K. Sarbiewskiego (w Sarbiewie, Rostkowie, Warszawie), Noc Poetów, promocje książek, a także wiele imprez towarzyszących. Np. w 2017 r. Academia Europaea Sarbieviana (AES) pozyskała niezwykły dar – dzieło M.K. Sarbiewskiego Lyricoum libri IV, wydane w Antwerpii w 1634 r., czyli jeszcze za życia M.K. Sarbiewskiego.

Pięknie rozwijająca się inicjatywa Festiwalu i wskrzeszania z niepamięci ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, zainicjowana przez ciechanowskich literatów w 2005 r., zaowocowała Dniem Macieja K. Sarbiewskiego SJ w Warszawie. To jednodniowe wydarzenie odbywało się jesienią, w Zamku Królewskim i w kościele jezuitów, czyli Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej przy ul. Świętojańskiej 10, gdzie M.K. Sarbiewski był najpierw pochowany i jest jego popiersie. Przez 11 lat mieszkańcy stolicy mogli więc przybliżyć sobie postać „polskiego Horacego” dzięki prezentacji jego poezji, wykładom i prelekcjom; odbywały się także koncerty muzyki z jego epoki. Szkoda, że kilka lat temu przypominanie „sarmackiego Horacego” w stolicy Polski się zakończyło…

Ponadto Academia podejmuje wiele innych inicjatyw. Nawiązała współpracę z Litwą (Wilnem, Krożami, Kiejdanami), w Festiwalu uczestniczą zawsze poeci czy badacze z tego bliskiego dla poety z Sarbiewa kraju. Członkowie AES też bywają na Litwie, w tym uczestniczyli w dwóch konferencjach naukowych: w Krożach na Żmudzi (2011) i w Wilnie (2019). Na Festiwal Sarbiewskiego zapraszani są nie tylko artyści i uczeni z Litwy, ale też z innych państw i całej Polski, którzy później niosą imię „polskiego Horacego” szeroko i daleko dzięki artykułom prasowym i naukowym, czy poezji.

Academia zorganizowała aż 11 konferencji naukowych, w tym 4 zagraniczne (niektóre zostały uwiecznione publikacjami), konferencję dla nauczycieli z Mazowsza (w Akademii Humanistycznej w Pułtusku), wydała kilka książek oraz CD z hymnem AES, nawet plener malarski w Sarbiewie (2014). Ufundowała także tablicę na Powązkach, dzięki czemu Sarbiewski po przeniesieniu zwłok nie spoczywa już bezimiennie. Posadziliśmy również Dąb Pamięci członkini AES śp. senator RP Janinie Fetlińskiej, która zginęła w katastrofie smoleńskiej w 2010 r. A wszystko po to, aby przywrócić splendor nie tylko ks. jezuicie M.K. Sarbiewskiemu, ale także Rzeczypospolitej oraz kulturze sarmackiej.

Wiosny Literatury w Gołotczyźnie

Z kolei każdego roku w czerwcu ZLM organizuje w Gołotczyźnie – wraz z Muzeum Szlachty Mazowieckiej /Oddział Muzeum Pozytywizmu w Gołotczyźnie/ – Wiosny Literatury w Gołotczyźnie. Literaci odbywają na terenie tej pozytywistycznej gminy spotkania autorskie z młodzieżą, prezentują nowe książki, odbywają się sesje naukowe, jubileuszowe benefisy (m.in. miejscowego poety seniora Stefana Chojnowskiego, Barbary Krajewskiej, Bożenny Parzuchowskiej), koncerty. Rozstrzygany jest również ogólnopolski konkurs literacki „O Laur Posła Prawdy”. Na cmentarzu w Sońsku składamy zawsze kwiaty i zapalamy świece na dwóch grobach: twórcy polskiego pozytywizmu Aleksandra Świętochowskiego (spędził w Gołotczyźnie ostatnie prawie 30 lat życia) i Grzegorza Roszki (poety, długoletniego kustosza Muzeum Pozytywizmu). Nie raz do pięknych wnętrz Muzeum Pozytywizmu przybywają reprezentanci władz samorządowych, a nawet parlamentarzyści. Ponadto goście zwiedzają Muzeum, a przed wieczorem, w zieleni zabytkowego parku w Gołotczyźnie, rozpalamy integracyjne ognisko. Jest to impreza jedno- lub dwudniowa, łącząca ludzi pióra oraz kultywująca pamięć o Aleksandrze Świętochowskim i epoce pozytywizmu.

Ciechanowskie Jesienie Poezji

Długą i chlubną tradycję mają Ciechanowskie Jesienie Poezji, odbywające się każdego roku w październiku. Niosą one za sobą jeszcze tradycje Warszawskiej Jesieni Poezji, kiedy do Opinogóry i Ciechanowa zjeżdżali jej uczestnicy z kraju i zagranicy. Obecnie Ciechanowskie Jesienie Poezji są samodzielne, najpierw trwały jeden dzień, dziś trzy dni, mają bogaty program i przyciągają co roku ponad 50 poetów z regionu, kraju i świata. Każdej Jesieni zmienia się program, miejsca, ale niektóre punkty tej pięknej imprezy są stałe, jak odwiedziny Opinogóry, promocja nowego numeru periodyku „Ciechanowskie Zeszyty Literackie”, czy rozstrzygnięcie kolejnej edycji Ogólnopolskiego Konkursu Poezji „O Laur Opina” (od 2020 r. Ogólnopolskiego Konkursu Poezji „O Laur Zygmunta z Opinogóry”).

W programie tego Święta Poezji są też zawsze spotkania pisarzy z młodzieżą w szkołach ciechanowskich, prelekcje, gorące dyskusje o książkach, koncerty poetycko-muzyczne, wystawy, czy Noce Petów. Młodsi adepci literatury mają okazję uczestniczyć w warsztatach literackich, które prowadzi zwykle znany zaproszony literat. Często w programie są wyjazdy w teren – śladami postaci, którą przybliża nowy numer „Ciechanowskich Zeszytów Literackich”, np. w 2017 r. był to Bruno hr. Kiciński – poeta, dziennikarz, wydawca, któremu poświęcona była duża część pisma, byliśmy więc w Szkole Podstawowej w Ojrzeniu, której uczniowie pomysłowo przybliżyli biografię tego poety, publicysty, tłumacza, wydawcy i ziemianina, a uczestnicy Jesieni Poezji zapalili ogień pamięci na jego grobie przy zabytkowym kościółku w Kraszewie. Jeżdżąc śladami innych bohaterów „CZL” byliśmy też w Pułtusku (Wiktora Gomulickiego), w Mławie (Zuzanny Morawskiej), w Chojnowie (Stanisława Chojnowskiego), w Szczukach i Makowie Maz. (Marii Skłodowskiej-Curie), w Bieżuniu (Stefana Gołębiowskiego), czy Lucyny Kotarbińskiej (w Przasnyszu).

Jeden dzień Jesieni Poezji odbywa się zawsze w Opinogórze. Goście zwiedzają Muzeum Romantyzmu, oddają hołd hr. Zygmuntowi Krasińskiemu (w kryptach kościoła), a od kilku lat także kustoszowi Januszowi Królikowi (na cmentarzu). W południe odbywa się Spotkanie z Literaturą w Opinogórze (z najważniejszymi pisarzami polskimi), a potem rozstrzygamy Ogólnopolski Konkurs Poetycki. Jesień wieńczy zwykle koncert lub spektakl poetycko-muzyczny w pięknej opinogórskiej oranżerii.

Warto dodać, że organizatorem Jesieni Poezji jest głównie Związek Literatów na Mazowszu, przy pomocy muzeów oraz innych instytucji kultury i szkół, przy wsparciu finansowym samorządów wszystkich szczebli, a czasami ministra kultury (wnioski o pieniądze składa i rozlicza oczywiście ZLM).

Inne spotkania, benefisy, promocje książek, konkursy

Związek Literatów na Mazowszu organizuje także inne wydarzenia i spotkania. W 2011 r. temu narodziła się wakacyjna impreza – „Leśne Impresje”. Odbywały się one zawsze w ostatni weekend sierpnia – początkowo u poety leśnika Sławomira Zduna i jego żony Anny w podciechanowskim Ościsłowie, kilka edycji było też w Krajowym Ośrodku Mieszkalno-Rehabilitacyjnym dla Osób Chorych na Stwardnienie Rozsiane SM w Dąbku, a także w ościsłowskim lesie. Inicjatywa ta skończyła się kiedy poeta Sławek Zdun odszedł od nas na zawsze w 2020 r.

Ciechanowscy literaci prowadzą też promocje swoich nowych książek, spotkania z pisarzami, jubileuszowe benefisy. Włączali się swego czasu do Spotkań z Książką w Galerii w Galerii im. B. Biegasa (dopóki te spotkania w PCKiSz istniały.

Ponadto prezes ZLM, dr Teresa Kaczorowska, prowadzi od 16 października 2008 r. organizowane przez Muzeum Romantyzmu Spotkania z Literaturą w Opinogórze. Ich gośćmi są wybitni pisarze polscy. Do tej pory odbyło się 27 takich spotkań, a ich gośćmi byli kolejno: Janusz Krasiński (2008), Joanna Siedlecka (2009), Ernest Bryll (2009), Ryszard Krynicki (2009), Julia Hartwig (2009), Małgorzata Szejnert (2010), Adam Zagajewski (2010), Marek Nowakowski (2010), Zdzisław Tadeusz Łączkowski (2011), Krzysztof Karasek (2011), Kazimierz Brakoniecki (2011), Adrianna Szymańska (2012), Wojciech Wencel (2012), Krzysztof A. Jeżewski (2012), Eustachy Rylski (2013), Kazimierz Świegocki (2014), Sergiusz Sterna-Wachowiak (2015), Antoni Libera (2016), Krzysztof Masłoń (2017), Adam Pomorski (2018), Konrad Sutarski (2019), Bohdan Urbankowski (2020), Alicja Patey-Grabowska (2021), Piotr Müldner-Nieckowski (2022), Wacław Holewiński (2023), Dariusz Tomasz Lebioda (2024), Wacław Oszajca (2025). W 2026 r. planowane jest spotkanie z prof. Stefanem Chwinem z Gdańska.

Członkowie ZLM włączają się również w ogólny ruch literacki – w regionie i kraju, uczestnicząc w spotkaniach, festiwalach, czy konferencjach naukowych, nie tylko w Polsce, bo np. Teresa Kaczorowska w 2025 r. brała udział w festiwalu w Chalkidzie (Grecja) i w Genui (Włochy). Nie można zapomnieć także o konkursach literackich (wspomnianych już wyżej). ZLM współorganizuje od wielu lat aż trzy ogólnopolskie konkursy literackie: „O Laur Opina”, który od 2020 r. z powodu zakazu PCKiSz przeistoczony został w Konkurs Poezji „O Laur Zygmunta z Opinogóry” i skierowany do młodych poetów (Ciechanów-Opinogóra), „O Laur Posła Prawdy” (Gołotczyzna), „O Laur Sarbiewskiego” (Płońsk). Ostatnio ZLM współorganizuje także czwarty konkurs – Mazowiecki Konkurs im. A. Borkowskiego (Przasnysz-Ciechanów), a przez kilka lat współorganizowaliśmy też Mazowiecki Konkurs Literacki (Przasnysz).

ZLM stara się dbać o młodych. Przez kilka lat przy Związku Literatów na Mazowszu działało Koło Młodych. Prowadzili je nieżyjący już Stanisław Kęsik i Dariusz Węcławski. Jego uczestnicy odnosili pierwsze sukcesy w konkursach literackich. Swoistym literackim „przedszkolem” były też warsztaty dla dzieci i młodzieży, które w PCKiSz prowadziła Barbara Sitek-Wyrembek.

Działalność wydawnicza

Ale dla pisarzy najważniejsze są książki i publikacje. Związek Literatów na Mazowszu wydaje co roku – jak już wspomniałam – od kilku do kilkunastu książek – autorskich i zbiorowych, co jest dużym sukcesem przy liczbie 35 członków. Za najlepszy tytuł roku przyznawana jest co roku mosiężna statuetka Złote Pióro (podczas Światowego Dnia Poezji).

„Ciechanowskie Zeszyty Literackie”

ZLM wydaje od 1999 r. periodyk „Ciechanowskie Zeszyty Literackie”. Wielu uważa je za największy sukces literatów z północnego Mazowsza. W latach 1999-2009 roku rocznik ten był wydawany przez Związek Literatów Polskich Oddział w Ciechanowie, a od 2010 r. do dziś przez Związek Literatów na Mazowszu. Periodyk na początku był niepozorny, liczył 120, obecnie – nie raz przekracza 300 stron. Twórcą periodyku i jego redaktorem przez pierwsze 25 lat (1999-2023) była prezes ZLM dr Teresa Kaczorowska, która w 2023 r. przekazała pióro swemu zastępcy, wiceprezesowi Związku Literatów na Mazowszu – dr. Piotrowi Kaszubowskiemu. Druk „Ciechanowskich Zeszytów Literackich” wspierają co roku lokalne samorządy, czasami MKiDN. Są one dostępne w głównych bibliotekach w kraju i za granicą, a w wersji elektronicznej: na stronie internetowej wydawcy – www.zlmaz.pl

„Ciechanowskie Zeszyty Literackie” mają co roku swoją premierę podczas Jesieni Poezji.

Każdy numer tego wydawanego przez Związek Literatów od 1999 r. pisma ma swój kolor, tytuł i wiodący temat. Periodyk w dużej części jest poświęcony pisarzowi, który ma związki z płn. Mazowszem – do tej pory rocznik dedykowany był m.in. Z. Krasińskiemu, A. Świętochowskiemu, S. Żeromskiemu, H. Sienkiewiczowi, M.K. Sarbiewskiemu, M. Konopnickiej, B. Biegasowi, Z. Morawskiej, S. Chełchowskiemu, B.D. hr. Kicińskiemu, B. Włodkównie, W.T. Gomulickiemu, S. Gołębiowskiemu, T.L. Młynarskiemu, Cz. Słońskiemu, W. Gombrowiczowi, Lucynie Kotarbińskiej. W 2026 r. ukaże się „Ciechanowski Zeszyt Literacki” nr 28 pt. Robert Bartołd (1906-1996) Piewca i miłośnik Ziemi Ciechanowskiej. Poza pierwszą częścią pisma poświęconą tytułowej postaci w każdym numerze periodyku prezentują swoją twórczość autorzy z regionu, kraju i z zagranicy. Na końcu „CZL” jest zwykle „Kronika Związku Literatów na Mazowszu”, świadcząca o dużym wkładzie tej organizacji w kulturę – nie tylko regionu, ale i Polski.

Rocznik powstał w 1999 r. za usilną namową pierwszego prezesa (wówczas CO ZLP) – Alfreda Borkowskiego. Grono literatów było niewielkie, liczyło zaledwie pięcioro osób, stanowili je: Alfred Borkowski, Janina Boniakowska, Grzegorz Roszko, Stanisław Kęsik i Teresa Kaczorowska (dziś żyje tylko T. Kaczorowska). I te pięć osób zaprezentowało swoją twórczość w pierwszym numerze. „CZL” nr 1, które nosiły tytuł Pierwszy lot. Pismo liczyło zaledwie 128 stron i zostało wydane – poza CO ZLP – przez Agencję Wydawniczo-Reklamową „TESS” w Ciechanowie (i tak było przez pierwsze dwa lata)..

Zespół redakcyjny działał społecznie (tak jest do dziś), bez siedziby z prawdziwego zdarzenia, nawet bez telefonu. Jedynie d r u k pierwszych sześciu numerów pisma wspierał Urząd Miasta w Ciechanowie, potem stopniowo do mecenasów dołączył także Urząd Marszałkowski Woj. Mazowieckiego oraz Starostwo Powiatowe w Ciechanowie. Dzięki temu Zeszyty mogły się ukazywać co roku i cały czas doskonalić. Stopniowo stawały się coraz większe objętościowo, coraz treściwo bogatsze (od piątego numeru podzielone na działy), coraz bardziej ambitne, ciekawsze. Co roku starano się przybliżać twórczość nie tylko autorów z regionu, ale także z Polski i zza granicy.

Dotychczas ukazało się 27 numerów „Ciechanowskich Zeszytów Literackich”. Oto ich tytuły: Pierwszy lot (1999), Z przełomu tysiącleci (2000), Piętno Norwida (2001), Powiew Romantyzmu (2002), W zaczarowanej dorożce (2003), Niosąc pamięć (2004), Chrześcijański Horacy z Mazowsza (2005), Tropami Henryka Sienkiewicza (2006), Żeromski na salonach (2007), Z Posłem Prawdy (2008), Przyjaźń dwóch wieszczów (2009), Nie rzucim ziemi… (2010), Córka mazowieckich równin (2011), Romantyczność (2012), Powstanie Styczniowe w literaturze (2013), Bolesław Biegas – artysta i literat (2014), Zuzanna Morawska – pisarka i pedagog (2015), Stanisław Chełchowski – ziemianin, badacz, publicysta (2016), Bruno Dionizy hr. Kiciński – poeta, dziennikarz, wydawca (2017), Bronisława Włodkówna (1882-1950), pisarka odrodzonej Polski (2018), Wiktor Teofil Gomulicki (1848-1919), jeden z najważniejszych twórców pozytywizmu (2019), Teodor Leonard Młynarski (1906-1978) – pedagog, poeta, redaktor „5 Rzek” (2021), Czesław Słoński (1890-1949) – poeta, nauczyciel, publicysta (2022), Złoty Jubileusz – 25 lat! (2023), Witold Marian Gombrowicz w 120.rocznicę urodzin (2024), Lucyna Kotarbińska (1858-1941) – pisarka, laureatka Wawrzynu Akademickiego, sufrażystka (2025).

Na łamach „CZL” publikowało do tej pory wielu autorów, nie tylko z regionu, ale z całego kraju, w tym laureaci naszych konkursów literackich, a także pisarze najbardziej znani. Ze wszystkich opcji i organizacji literackich. Wystarczy tylko wymienić z Polski: Krzysztofa Gąsiorowskiego, Ernesta Brylla, Bohdana Urbankowskiego, Dariusza Lebiodę, Zbigniewa Irzyka, Stefana Jurkowskiego, Alicję Patey-Grabowską, Zbigniewa Jerzynę, Grzegorza Wiśniewskiego, Eligiusza Dymowskiego, Janusza Krasińskiego, Romana Śliwonika, Grzegorza Walczaka, Annę i Jacka Kajtochów, Hannę Karp, Ryszarda Krynickiego, Julię Hartwig, Adama Zagajewskiego, Krzysztofa Karaska, Wojciecha Wencla, Adrianę Szymańską, Kazimierza Brakonieckiego, Waldemara Smaszcza, Wacława Holewińskiego, Sergiusza Sternę-Wachowiaka, Janusza Termera, Janusza Roszkowskiego, Antoniego Liberę, Elżbietę Juszczak, Adama Pomorskiego, Konrada Sutarskiego, Jerzego Stanisława Czajkowskiego, Piotra Muldnera-Nieckowskiego, czy Martę Berowską.

Wiele artykułów miało charakter naukowy, warto więc wymienić choć kilku uczonych, których teksty wydrukowano, profesorów różnych uczelni: Jakuba Lichańskiego, Juliusza Chrościckiego, Ewy Paczoskiej, Wiesława Jana Wysockiego, Eligiusza Szymanisa, Elwiry Buszewicz, czy Wiesława Pusza.

W ciągu tych dwudziestu lat publikowali w „CZL” również autorzy spoza kraju, m.in. Birute Jonuskaite, Wojciech Piotrowicz, Romuald Miecznikowski, Alina Lassota, Tomasz Tamosiunas, Daniel Krajczyński, Irena Duchowska (Litwa); Jan Brodal (Norwegia), Agata Kalinowska-Bouwy, Mirosława Niewińska, Jadwiga Dąbrowska, Frederic M.X. Meissonnier, Krzysztof Andrzej Jeżewski, Marta Pycior (Francja), Józef Pless, Klaus Rainer Goll, Karl Grenzler, Michael Augustin, Christian Medardus Manteuffeul (Niemcy), Filip Rosenau (Izrael), Geza Cseby, Gabor Zsille, Lajos Szakolczay, Konrad Sutarski (Węgry), Kazimierz Braun, Maria Zakrzewska, Maria Szonert, Alina Szymczak, Adam Lizakowski (USA), Wasiliki Leondartii, Jorgos Petropulos, Beata Żółkiewicz-Siakantaris (Grecja), Janko Vujinovic, Vesna Dencic, Orben Ristic, Ivan Korponai, Aleksandar Cotric, Dejan Bogojevic (Serbia), Dymitrina Lau-Bukowska, Iwan Suchiwanow, Kalina Telianowa (Bułgaria),Janina Wołosiecka-Al.-Koni, Anna Bagriana, Dorota Jaworska, Tadey Karabowycz, Nadija Humeniuk, Petro Korobczuk, Ołena Krysztalska, Olha Lasniuk (Ukraina), Angel Gomez Espada, Juan de Dios Garcia (Hiszpania), Leokadia Komaiszko (Belgia), Ludwika Amber (Australia), Libor Martinek (Czechy), Ewa Wicha-Wauben (Holandia), Łyczezar Seliaszki (Bułgaria), Hassanal Abdullah (USA), Hussein Habasch (Kurdystan), Hatif Janabi (Wlk. Brytania), czy Maria Mistrioti (Grecja).

Dziś wielu z wymienionych autorów jest już po drugiej stronie światła, pozostaną jednak na zawsze na łamach. „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” trafiają bowiem do najważniejszych bibliotek w Polsce (Biblioteka Narodowa nadała pismu ISBN i ISSN), mają też coraz więcej wiernych czytelników i odbiorców w kraju, a także zagranicą (m.in. wszystkie numery „Ciechanowskich Zeszytów Literackich” są w bibliotece Uniwersytetu Harvarda w Cambridge). A więc warto je wydawać, i oczywiście pisać do naszego periodyku. Pismo stało się już trwałą wartością nie tylko regionu, ale polskiej kultury.

Od kilku lat treść naszego periodyku jest dostępna na stronie Związku Literatów na Mazowszu www.zlmaz.pl (a pierwsze 25 numerów także na stronie jego byłej redaktorki: www.kaczorowska.com). „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” trafiają też do kilkudziesięciu najważniejszych bibliotek w Polsce i zagranicą, do niedawna były też dostępne w księgarniach w Ciechanowie, a zawsze można je nabyć podczas imprez literackich i w siedzibie Związku. Powoli stają się znane nie tylko w kraju, gdyż prezentują twórczość zarówno własnego środowiska literackiego, jak też wielu pisarzy z kraju i spoza Polski.

Reasumując:

W ciągu 29 lat istnienia – najpierw jako Oddział Związku Literatów Polskich, a od 2009 r. samodzielny Związek Literatów na Mazowszu – ciechanowscy literaci zaznaczyli już trwale swoją obecność na północnym Mazowszu – jako – organizacja kulturotwórcza, rozwijająca się w oparciu o chlubne tradycje regionu. Dorobiliśmy się wielu kontaktów z innymi środowiskami literackimi, dzięki czemu co roku Ziemię Ciechanowską odwiedzają liczni pisarze i poeci, artyści oraz twórcy kultury, nie tylko z różnych zakątków Polski, ale i z zagranicy. Jesteśmy przekonani, że dobrze służymy regionowi i miastu, poprzez swoje utwory przyczyniamy się do jego promocji, propagujemy literaturę (co ważne – także wśród młodych i osób w wieku senioralnym), uczymy estetycznej wrażliwości.

W imieniu pisarzy zrzeszonych w Związku Literatów na Mazowszu pragnę – przy okazji -gorąco podziękować wszystkim za pomoc i współpracę: zwłaszcza pisarzom, instytucjom kultury, szkołom, organizacjom pozarządowym oraz samorządom wszystkich szczebli, które udzielają nam wsparcia finansowego i schronienia (obecnie prezydentowi Ciechanowa i dyrektorce Miejskiej Biblioteki Publicznej). Dziękuję muzeum: Romantyzmu i Pozytywizmu, które są dla nas mekką literacką, a także wszystkim innym naszym dobroczyńcom!

Mamy nadzieję, że całokształt naszej społecznej pracy i wspólnej działalności, nasze książki, publikacje, czy imprezy literackie stały się już trwałą wartością kultury, nie tylko w regionie. A głos niesiony z romantycznego, bogatego kulturowo północnego Mazowsza jest bardziej donośny, zaś tradycje literackie są lepiej i piękniej kultywowane.

dr Teresa Kaczorowska,

prezes Związku Literatów na Mazowszu

Wcześniej tradycje literackie kultywowały inne organizacje, działające głównie przy Powiatowym Domu Kultury w Ciechanowie (późniejszym WDK-u), jak: Klub Twórców Ludowych, Klub Twórców Amatorów, Stowarzyszenie Pracy Twórczej – skupiając ludzi pióra, wydając almanachy poezji, organizując warsztaty literackie, itp. W 2007 r. powstał w CKiSz w Ciechanowie Oddział Stowarzyszenia Autorów Polskich, który organizuje swoje główne imprezy w restauracjach i różnych miejscach, ma siedzibę w COEK „Studio”.

Warto dodać, że w latach 1956-1968 ukazywał się w Ciechanowie literacki kwartalnik ogólnopolski „Pięć Rzek”, redagowany przez nauczyciela, publicystę i poetę Teodora Leonarda Młynarskiego (1906-1978). Był on też współzałożycielem istniejącego do dziś Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej, które od ponad 30 lat przyznaje doroczną prestiżową Nagrodę im. Franciszka Rajkowskiego, czyli Ciechanowianina Roku (jego laureatami byli także miejscowi literaci: Alfred Borkowski, Grzegorz Roszko, Teresa Kaczorowska). ↑